ईश्वराच्या अस्तिवाचा वैज्ञानिक पुरावा

ईश्वराच्या अस्तित्वाचे विज्ञानिक प्रमाण?

विज्ञान आणि धर्म यांच्यातील संबंध हा सदैव वादग्रस्त विषय राहिला आहे. अनेक लोकांना असा प्रश्न पडतो की, आधुनिक वैज्ञानिक पुरावे ईश्वराच्या अस्तित्वाला सिद्ध करू शकतात का किंवा ते त्याचे खंडन करू शकतात का? हा प्रश्न केवळ दार्शनिक किंवा धार्मिक नाही, तर तो वैज्ञानिक पद्धतीच्या मर्यादांचाही आहे. या लेखात आपण प्रमुख वैज्ञानिक संस्था आणि वैज्ञानिकांच्या मतांचा संदर्भ घेऊन याचे सविस्तर विश्लेषण करणार आहोत. मुख्य निष्कर्ष असा आहे की, वैज्ञानिक अनुभवजन्य पुरावे (empirical evidence) ईश्वराच्या अस्तित्वाला ना सिद्ध करू शकतात ना खंडन करू शकतात, कारण विज्ञानाची व्याप्ती नैसर्गिक जगापुरती मर्यादित आहे, तर ईश्वराची संकल्पना बहुतेक धार्मिक परंपरांमध्ये अलौकिक (supernatural) आहे.

विज्ञान एक पद्धती आहे जी निरीक्षण, प्रयोग, गृहीतके परीक्षण आणि खंडनयोग्य दाव्यांवर आधारित आहे. विज्ञान नैसर्गिक जगाचे स्पष्टीकरण शोधते – ते 'कसे' (how) प्रश्नांना उत्तर देते, जसे की विश्वाची उत्पत्ती, जीवसृष्टीचा विकास किंवा भौतिक नियम. मात्र, 'का' (why) प्रश्न – म्हणजे अंतिम अर्थ, उद्देश किंवा नैतिक मूल्ये – हे विज्ञानाच्या क्षेत्राबाहेरचे आहेत. ईश्वराची संकल्पना बहुतेकदा अलौकिक शक्ती म्हणून मानली जाते, जी भौतिक जगापलीकडे आहे. अशा अलौकिक गोष्टीला वैज्ञानिक प्रयोग किंवा निरीक्षणाने मोजता किंवा परीक्षता येत नाही. म्हणूनच, विज्ञान ईश्वराच्या अस्तित्वाबाबत तटस्थ राहते.

या मताला प्रमुख वैज्ञानिक संस्थांचा पाठिंबा आहे. अमेरिकेची नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (National Academy of Sciences - NAS) ही जगातील सर्वोच्च वैज्ञानिक संस्थांपैकी एक आहे. त्यांच्या २००८ च्या प्रकाशनात Science, Evolution, and Creationism मध्ये स्पष्ट म्हटले आहे की, विज्ञान आणि धर्म मानवी अनुभवाच्या वेगळ्या पैलूंवर आधारित आहेत. विज्ञान नैसर्गिक स्पष्टीकरणांपुरते मर्यादित आहे, तर धर्म अंतिम अर्थ आणि नैतिक मूल्यांशी संबंधित आहे. NAS चे अध्यक्ष राल्फ सिसेरोनी यांनी सांगितले की, विज्ञान अलौकिक गोष्टींबाबत काहीही सांगू शकत नाही – ईश्वर अस्तित्वात आहे की नाही हा प्रश्न विज्ञानाच्या व्याप्तीबाहेरचा आहे. NAS च्या इव्होल्यूशन रिसोर्सेसमध्ये असेही म्हटले आहे की, धार्मिक वैज्ञानिक ईश्वराला विज्ञानाने समजलेल्या गोष्टींमध्ये शोधतात, तर सृष्टीवाद्यांसारखे लोक विज्ञानाने अद्याप न समजलेल्या गोष्टींमध्ये ईश्वर शोधतात.

त्याचप्रमाणे, अमेरिकन असोसिएशन फॉर द अॅडव्हान्समेंट ऑफ सायन्स (American Association for the Advancement of Science - AAAS) ही जगातील सर्वात मोठी वैज्ञानिक संस्था आहे. AAAS ने 'डायलॉग ऑन सायन्स, एथिक्स अँड रिलिजन' (DoSER) हा कार्यक्रम सुरू केला आहे, जो वैज्ञानिक आणि धार्मिक समुदायांमध्ये संवाद सुलभ करतो. हा कार्यक्रम विज्ञान आणि धर्म यांना परस्परपूरक मानतो आणि ते मानवी अनुभवाचे वेगळे क्षेत्र मानतो. AAAS च्या मते, विज्ञान आणि धर्म यांच्यात संघर्ष निर्माण करण्याची गरज नाही; ते वेगळ्या क्षेत्रांतील आहेत. AAAS वैज्ञानिकांना धार्मिक समुदायांशी संवाद साधण्यासाठी प्रोत्साहित करतो, ज्यामुळे दिसते की विज्ञान ईश्वराच्या अस्तित्वाबाबत निर्णय घेऊ शकत नाही.

या संदर्भात पॅलिओन्टॉलॉजिस्ट आणि इव्होल्यूशनरी बायोलॉजिस्ट स्टीफन जे गूल्ड यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. गूल्ड यांनी १९९७ मध्ये 'नॉन-ओव्हरलॅपिंग मॅजिस्टेरिया' (Non-Overlapping Magisteria - NOMA) हे तत्त्व मांडले. यानुसार, विज्ञान आणि धर्म हे मानवी प्रश्नांच्या वेगळ्या क्षेत्रांचे (magisteria) आहेत. विज्ञान अनुभवजन्य विश्वाचे (empirical universe) स्पष्टीकरण देते – ते काय आहे आणि ते कसे कार्य करते याबाबत. तर धर्म नैतिक अर्थ, उद्देश आणि मूल्यांबाबत बोलते. हे दोन्ही क्षेत्र एकमेकांवर आक्रमण करत नाहीत, म्हणून विज्ञान धर्माच्या दाव्यांना – जसे ईश्वराचे अस्तित्व – सिद्ध किंवा खंडन करू शकत नाही. गूल्ड यांनी हे तत्त्व 'रॉक ऑफ एजेस' या पुस्तकात विस्ताराने स्पष्ट केले आहे. हे तत्त्व अनेक वैज्ञानिक आणि दार्शनिकांमध्ये स्वीकारले गेले आहे.

युरोपियन संदर्भात, रॉयल सोसायटी (Royal Society, UK) ही जगातील सर्वांत जुनी वैज्ञानिक संस्था आहे. २००६ मध्ये त्यांनी इव्होल्यूशन आणि सृष्टीवादाबाबत निवेदन जारी केले, ज्यात म्हटले आहे की, विज्ञान आणि धार्मिक विश्वासांची सुसंगतता (compatibility) शोधण्यासाठी लोकांना प्रोत्साहन द्यावे. रॉयल सोसायटी विज्ञानाला नैसर्गिक घटनांपुरतेच मानते आणि धार्मिक विश्वासांना वेगळे ठेवते.

काही वैज्ञानिक देवाच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवतात, तर काही नाहीत. उदाहरणार्थ, फ्रान्सिस कॉलिन्स (मानव जनुक प्रकल्पाचे प्रमुख) हे ख्रिश्चन आहेत आणि ते विज्ञान आणि धर्म सुसंगत मानतात. तर रिचर्ड डॉकिन्ससारखे नास्तिक वैज्ञानिक धर्माला विज्ञानाशी विसंगत मानतात. मात्र, ही वैयक्तिक मते आहेत, विज्ञानाच्या निष्कर्षांचे नाहीत. सर्वेक्षणांनुसार, NAS सदस्यांमध्ये ईश्वरावर विश्वास ठेवणाऱ्यांचे प्रमाण जास्त आहे, मात्र हा वैज्ञानिक पुरावा नाही – केवळ चिंतनाचा परिपाक आहे.

शेवटी, वैज्ञानिक अनुभवजन्य पुरावे ईश्वराच्या अस्तित्वाला सिद्ध किंवा खंडन करू शकत नाहीत, कारण विज्ञान अलौकिक गोष्टींच्या क्षेत्रात प्रवेश करू शकत नाही. हा प्रश्न दार्शनिक, धार्मिक किंवा वैयक्तिक विश्वासाचा आहे. प्रमुख वैज्ञानिक संस्था आणि विचारवंत हे मत एकमताने मांडतात की, विज्ञान आणि धर्म यांच्यात संघर्ष निर्माण करण्याऐवजी संवाद साधला पाहिजे.

संदर्भ:

1. National Academy of Sciences. (2008). Science, Evolution, and Creationism. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.0711608105

2. American Association for the Advancement of Science (AAAS). Dialogue on Science, Ethics, and Religion (DoSER). https://www.aaas.org/programs/dialogue-science-ethics-and-religion

3. Gould, S. J. (1997). "Nonoverlapping Magisteria". Natural History magazine. (PDF available via various sources)

4. Royal Society Statement on Evolution and Creationism (2006). https://pandasthumb.org/archives/2006/04/royal-society-s.html

5. Larson, E. J., & Witham, L. (1998). "Leading scientists still reject God". Nature. https://www.nature.com/articles/28478

6. National Academies Evolution Resources. https://www.nationalacademies.org/evolution-resources